Κιτρικό μαγνήσιο (magnesium citrate) και τριμαγνήσιο δικιτρικό: δράση, ανεκτικότητα και διαφορά

Τα βασικά με μια ματιά

• Τρία ονόματα, συνήθως μία ουσία: κιτρικό μαγνήσιο, δικιτρικό μαγνήσιο και τριμαγνήσιο δικιτρικό σημαίνουν στο εμπόριο σχεδόν πάντα την ίδια ένωση.
• Πόσο μαγνήσιο περιέχει: το άνυδρο τριμαγνήσιο δικιτρικό περιέχει 16,2 % μαγνήσιο, η ένυδρη μορφή περίπου 11,9 % (δικός μας υπολογισμός από τις μοριακές μάζες).
• Καλή απορρόφηση: σε αρκετές μελέτες από το κιτρικό έφτασε περισσότερο μαγνήσιο στον οργανισμό απ' ό,τι από το οξείδιο του μαγνησίου.
• Δράση: το μαγνήσιο συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος. Το μαγνήσιο συμβάλλει στη μείωση της κούρασης και της κόπωσης.
• Λήψη με καλή ανεκτικότητα: με το φαγητό και μοιρασμένο σε δύο γεύματα. Μόνο οι μεγαλύτερες ποσότητες μονομιάς κάνουν τις κενώσεις πιο μαλακές.
• Κιτρικό ή γλυκινικό: και οι δύο μορφές ανήκουν στις καλά απορροφούμενες.

Περιεχόμενα

1. Τι είναι το κιτρικό μαγνήσιο;
2. Κιτρικό μαγνήσιο, δικιτρικό μαγνήσιο, τριμαγνήσιο δικιτρικό: ποια είναι η διαφορά;
3. Πόσο καλά απορροφάται το κιτρικό μαγνήσιο;
4. Κιτρικό, οξείδιο, γλυκινικό ή μηλικό: τι είναι καλύτερο;
5. Δράση: σε τι ωφελεί το κιτρικό μαγνήσιο;
6. Γιατί το κιτρικό μαγνήσιο δρα καθαρτικά;
7. Σκόνη, κάψουλες ή δισκία;
8. Πώς παίρνουμε κιτρικό μαγνήσιο;
9. Ποιότητα και αποθήκευση
10. Συχνές ερωτήσεις
11. Όρια της έρευνας και όλες οι πηγές

Τι είναι το κιτρικό μαγνήσιο;

Το κιτρικό μαγνήσιο είναι ένα άλας μαγνησίου και κιτρικού οξέος, του οξέος που γνωρίζετε από τα λεμόνια και τα άλλα εσπεριδοειδή. Σε αυτό το μαγνήσιο είναι δεσμευμένο με κιτρικό, το κατάλοιπο του οξέος. Το αποτέλεσμα είναι μια λευκή σκόνη που διαλύεται καλά στο νερό.

Και ποια είναι τότε η διαφορά ανάμεσα στο «μαγνήσιο» και το «κιτρικό μαγνήσιο»; Το καθαρό μαγνήσιο είναι ένα μέταλλο που κανείς δεν τρώει. Στα συμπληρώματα διατροφής το μαγνήσιο βρίσκεται πάντα σε μια ένωση, για παράδειγμα ως κιτρικό, οξείδιο ή γλυκινικό. Η ένδειξη «μαγνήσιο» στη συσκευασία δηλώνει μόνο το ποσοστό του μετάλλου σε αυτή την ένωση.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων περιγράφει το τριμαγνήσιο δικιτρικό ως άλας μαγνησίου του κιτρικού οξέος, το οποίο μετά την κατάποση διασπάται πλήρως σε μαγνήσιο και κιτρικό. Και τα δύο υπάρχουν ούτως ή άλλως στην τροφή και στον οργανισμό.⁴

Κιτρικό μαγνήσιο, δικιτρικό μαγνήσιο, τριμαγνήσιο δικιτρικό: ποια είναι η διαφορά;

Συνήθως καμία. Τα ονόματα περιγράφουν την ίδια ένωση με διαφορετική ακρίβεια. Το «τριμαγνήσιο δικιτρικό» περιέχει την αναλογία στο ίδιο το όνομα: τρία μαγνήσια σε δύο κιτρικά. Το «δικιτρικό μαγνήσιο» είναι μια συντομευμένη μορφή αυτού, το «κιτρικό μαγνήσιο» ο συλλογικός όρος.

Μια πραγματική διαφορά υπάρχει ωστόσο, και βρίσκεται στο νερό. Το τριμαγνήσιο δικιτρικό πωλείται άνυδρο ή με ενσωματωμένο νερό κρυστάλλωσης. Το νερό προσθέτει βάρος, οπότε το ποσοστό μαγνησίου μειώνεται. Πιο σπάνιο είναι ένα κιτρικό με μόνο ένα μαγνήσιο ανά κιτρικό (όξινο κιτρικό μαγνήσιο).

Ποσοστό μαγνησίου: δικός μας υπολογισμός από τις μοριακές μάζες της βάσης δεδομένων ουσιών PubChem.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Ένα σκεύασμα από μια μεγάλη συγκριτική μελέτη ήταν δηλωμένο με 15,5 % μαγνήσιο. Αυτό βρίσκεται λίγο κάτω από τη θεωρητική ανώτατη τιμή του 16,2 %, άρα ταιριάζει με καθαρό κιτρικό.⁵

Πόσο καλά απορροφάται το κιτρικό μαγνήσιο;

Καλά, και στις περισσότερες μελέτες καλύτερα από το οξείδιο του μαγνησίου. Το κιτρικό διαλύεται ήδη στο νερό. Το οξείδιο χρειάζεται γι' αυτό πολύ γαστρικό οξύ και παραμένει παρ' όλα αυτά εν μέρει αδιάλυτο. Ό,τι δεν διαλύεται, το έντερο δεν μπορεί να το απορροφήσει.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Σε εργαστηριακό πείραμα το κιτρικό διαλύθηκε ήδη σε καθαρό νερό κατά 55 %, το οξείδιο σχεδόν καθόλου. Μετά από μια μεγάλη εφάπαξ δόση, στο κιτρικό το μαγνήσιο στα ούρα αυξήθηκε σαφώς περισσότερο.⁶ Δύο νεότερες μελέτες με υγιείς άνδρες το επιβεβαιώνουν: μετά από 300 και 400 mg μαγνησίου αντίστοιχα, οι συμμετέχοντες απέβαλαν με το κιτρικό περισσότερο μαγνήσιο μέσω των ούρων απ' ό,τι με το οξείδιο, ένα συνηθισμένο μέτρο της απορρόφησης.^{7, 8}

Η διαφορά φαίνεται και σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Σε μια μελέτη με 46 υγιείς, οι συμμετέχοντες έπαιρναν επί 60 ημέρες 300 mg μαγνησίου την ημέρα. Με το κιτρικό η τιμή στο αίμα αυξήθηκε περισσότερο από όλες τις μορφές, ενώ το οξείδιο δεν διέφερε από το placebo.⁹ Σε μια μελέτη 24 εβδομάδων με 164 ηλικιωμένους ενήλικες, οι τιμές στο αίμα αυξήθηκαν παρόμοια με κιτρικό, οξείδιο και θειικό. Στα ούρα όμως εμφανίστηκε περισσότερο μαγνήσιο με το κιτρικό.⁵ Μια συστηματική ανασκόπηση 14 συγκριτικών μελετών συνοψίζει: οι οργανικές μορφές όπως το κιτρικό απορροφώνται καλύτερα από τις ανόργανες όπως το οξείδιο, και το ποσοστό που απορροφάται μειώνεται με την ποσότητα.¹⁰

Εκτός από τη μορφή μετράει και το συγκεκριμένο σκεύασμα: 15 σκευάσματα του εμπορίου διαλύθηκαν στο εργαστήριο πολύ διαφορετικά. Το σκεύασμα με τη χειρότερη διάλυση απορροφήθηκε σαφώς χειρότερα και στον άνθρωπο.¹⁴

Κιτρικό, οξείδιο, γλυκινικό ή μηλικό: τι είναι καλύτερο;

Το κιτρικό ανήκει μαζί με το γλυκινικό στις καλά απορροφούμενες μορφές. Ποιο από τα δύο θα επιλέξετε είναι κυρίως θέμα ανεκτικότητας και μεγέθους κάψουλας. Το οξείδιο περιέχει πολύ μαγνήσιο ανά γραμμάριο, από αυτό όμως απορροφάται λιγότερο. Το μηλικό έχει μελετηθεί ελάχιστα στον άνθρωπο μέχρι σήμερα.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Στη μελέτη των 60 ημερών, το κιτρικό και ένα χηλικό σύμπλοκο αμινοξέων τα πήγαν και τα δύο καλύτερα από το οξείδιο στα ούρα. Στο αίμα προηγήθηκε το κιτρικό.⁹ Σε άλλη μελέτη, η τιμή στο αίμα αυξήθηκε μετά από μια δόση κιτρικού, ενώ μετά από δισγλυκινικό δεν αυξήθηκε μετρήσιμα.¹³ Σε πειράματα με εντερικά κύτταρα, αντίθετα, προηγήθηκε το δισγλυκινικό.¹² Και οι δύο μορφές είναι επομένως καλή επιλογή. Αυτό αναφέρεται και στο άρθρο μας για το γλυκινικό μαγνήσιο.

Σε αρουραίους, η τιμή στο αίμα παρέμεινε αυξημένη για περισσότερο χρόνο μετά το μηλικό, το κιτρικό τα πήγε εκεί χειρότερα.¹⁵ Αυτά είναι πρώτες ενδείξεις από πειράματα σε ζώα. Μια επισκόπηση όλων των μορφών θα βρείτε στο Ποιο μαγνήσιο είναι το καλύτερο;

Δράση: σε τι ωφελεί το κιτρικό μαγνήσιο;

Το κιτρικό μαγνήσιο σάς παρέχει μαγνήσιο σε μια καλά απορροφούμενη μορφή. Έτσι για το κιτρικό ισχύει ό,τι είναι επίσημα εγκεκριμένο για το μαγνήσιο. Η ΕΕ έχει εγκρίνει, μεταξύ άλλων, αυτούς τους ισχυρισμούς:

• Το μαγνήσιο συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία των μυών.
• Το μαγνήσιο συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος.
• Το μαγνήσιο συμβάλλει στη φυσιολογική ψυχολογική λειτουργία.
• Το μαγνήσιο συμβάλλει στη μείωση της κούρασης και της κόπωσης.
• Το μαγνήσιο συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία των μεταβολικών διεργασιών που αποσκοπούν στην παραγωγή ενέργειας.
• Το μαγνήσιο συμβάλλει στην ισορροπία των ηλεκτρολυτών.

Για όσους αθλούνται ενδιαφέρουν κυρίως η λειτουργία των μυών, ο ενεργειακός μεταβολισμός και η ισορροπία ηλεκτρολυτών. Μια καθημερινή δόση κιτρικού με το φαγητό ταιριάζει καλά σε μια προπονητική καθημερινότητα.

Μία μελέτη με ακριβώς αυτή τη μορφή προέρχεται από την έρευνα για την ημικρανία.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Ερευνητές μελέτησαν 81 ενήλικες με ημικρανία. Έπαιρναν επί δώδεκα εβδομάδες καθημερινά 600 mg μαγνησίου ως τριμαγνήσιο δικιτρικό ή ένα εικονικό σκεύασμα. Στις εβδομάδες 9 έως 12, ο αριθμός των κρίσεων ημικρανίας στην ομάδα του μαγνησίου μειώθηκε κατά 41,6 %, στην ομάδα του placebo κατά 15,8 %. Επίσης οι ημέρες με ημικρανία και η κατανάλωση παυσίπονων ανά άτομο μειώθηκαν στατιστικά σημαντικά στην ομάδα του μαγνησίου.²² Αυτή η ποσότητα βρίσκεται πολύ πάνω από το ανώτατο όριο για συμπληρώματα διατροφής. Γι' αυτό, αν έχετε ημικρανία, συζητήστε το με τον γιατρό σας.

Το κιτρικό μαγνήσιο λαμβάνεται συχνά και για νυχτερινές κράμπες στις γάμπες. Σε σχετική μελέτη, 46 ενήλικες πήραν 300 mg μαγνησίου ως κιτρικό. Οι κράμπες έδειξαν τάση μείωσης, και περισσότεροι συμμετέχοντες είχαν την αίσθηση ότι τους βοήθησε.¹⁷

Γιατί το κιτρικό μαγνήσιο δρα καθαρτικά;

Επειδή το μαγνήσιο που δεν απορροφά το έντερο συγκρατεί νερό. Οι κενώσεις γίνονται έτσι πιο μαλακές. Οι τυπικές παρενέργειες είναι μαλακές κενώσεις, διάρροια και φούσκωμα, σπανιότερα ένα αίσθημα πίεσης στην κοιλιά. Σχεδόν πάντα αυτό εξαρτάται από την ποσότητα που παίρνετε μονομιάς.

Ακριβώς αυτή την ιδιότητα εκμεταλλεύεται η ιατρική: για τον καθαρισμό του εντέρου πριν από εξετάσεις χρησιμοποιείται κιτρικό μαγνήσιο σε ποσότητες πολλών γραμμαρίων. Αυτό είναι πολλαπλάσιο από όσο περιέχεται σε μια ημερήσια δόση συμπληρώματος διατροφής.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Τα άλατα μαγνησίου συγκρατούν νερό στο έντερο και κάνουν το περιεχόμενο πιο υγρό.²⁰ Σε μελέτες καθαρισμού εντέρου χρησιμοποιήθηκαν 17,7 ή 35,4 g κιτρικού μαγνησίου μονομιάς.²¹ Με 600 mg μαγνησίου ως τριμαγνήσιο δικιτρικό την ημέρα, το 18,6 % των συμμετεχόντων παρουσίασε διάρροια.²² Με 450 mg μαγνησίου ως κιτρικό επί 24 εβδομάδες, αντίθετα, οι συμμετέχοντες δεν είχαν περισσότερες γαστρεντερικές ενοχλήσεις απ' ό,τι με placebo. Με το οξείδιο σε αυτή τη μελέτη ήταν ακόμη λίγο λιγότερες απ' ό,τι με το κιτρικό.⁵

Μια αξιολόγηση νεότερων μελετών δεν βρήκε σε πολλά σκευάσματα μαγνησίου καμία διαφορά στη διάρροια σε σύγκριση με το placebo, ακόμη και σε ποσότητες πάνω από αυτό το όριο.²⁴ Το όριο είναι επομένως μια προσεκτική κατευθυντήρια γραμμή, όχι μια τιμή από την οποία σίγουρα προκύπτουν προβλήματα.

Σκόνη, κάψουλες ή δισκία;

Επιλέξτε τη μορφή που είναι πιο πιθανό να παίρνετε τακτικά. Η σκόνη δοσολογείται με ακρίβεια και διαλύεται σε ένα ποτήρι νερό. Οι κάψουλες είναι άγευστες και εύκολες στη μεταφορά. Στα αναβράζοντα και μασώμενα δισκία αξίζει μια ματιά στη λίστα συστατικών, γιατί μπορεί να περιέχουν ζάχαρη, γλυκαντικά ή αρωματικές ύλες.

Στη σύγκριση μετράει μόνο ένας αριθμός: πόσο μαγνήσιο περιέχει η δόση, όχι πόσο κιτρικό. Ένα παράδειγμα για 250 mg μαγνησίου:

Δικός μας υπολογισμός από τις μοριακές μάζες.^{1, 2}

Γι' αυτό οι κάψουλες κιτρικού είναι συχνά μεγάλες ή χρειάζεστε περισσότερες από μία. Αυτό δεν είναι έλλειμμα ποιότητας, αλλά χημεία: το κιτρικό απλώς ζυγίζει περισσότερο από το οξείδιο.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Το πόσο καλά διαλύεται ένα σκεύασμα στο στομάχι επηρεάζει έντονα την απορρόφηση, ανεξάρτητα από τη μορφή που αναγράφεται στην ετικέτα.¹⁴

Πώς παίρνουμε κιτρικό μαγνήσιο;

Πάρτε το με ένα γεύμα και από συμπληρώματα διατροφής μην ξεπερνάτε τα 250 mg μαγνησίου την ημέρα, εκτός αν ο γιατρός σας πει κάτι διαφορετικό. Πάνω από περίπου 250 mg το μοιράζετε σε δύο γεύματα. Η ώρα είναι δευτερεύουσα. Το σημαντικό είναι να το παίρνετε κάθε μέρα.

Αν στη συσκευασία αναγράφεται «400 mg μαγνήσιο» την ημέρα ή «υψηλής δοσολογίας», αυτό βρίσκεται συχνά πάνω από αυτό το ανώτατο όριο. Αν έχετε τέτοιο σκεύασμα, μοιράστε την ημερήσια ποσότητα ή πάρτε λιγότερο.

Τι δείχνουν οι μελέτες: Πώς η ποσότητα, η ώρα και τα γεύματα επηρεάζουν την απορρόφηση, το συνοψίσαμε στο Πότε παίρνουμε μαγνήσιο: πρωί ή βράδυ; Πόσο μαγνήσιο χρειάζεστε συνολικά, θα το βρείτε στο Πόσο μαγνήσιο την ημέρα;

Από ορισμένα φάρμακα χρειάζεται να κρατάτε χρονική απόσταση. Με τη θυρεοειδική ορμόνη λεβοθυροξίνη (π.χ. Euthyrox), το κιτρικό μαγνήσιο μείωσε την απορρόφηση σε μια μικρή μελέτη κατά 7 %. Η διαφορά δεν ήταν στατιστικά βέβαιη, οι ερευνητές συνιστούν ωστόσο απόσταση.²⁶ Τις λεπτομέρειες για αντιβιοτικά και φάρμακα οστεοπόρωσης θα τις βρείτε στην ενότητα Αλληλεπιδράσεις.

Το κιτρικό μαγνήσιο μπορεί να συνδυαστεί με άλλα συμπληρώματα διατροφής. Προσέξτε ώστε το μαγνήσιο από όλα τα προϊόντα μαζί να μην ξεπερνά το ανώτατο όριο. Μια πολυβιταμίνη συχνά περιέχει ήδη μαγνήσιο.

Ποιότητα και αποθήκευση

Ένα καλό σκεύασμα κιτρικού αναφέρει ξεκάθαρα πόσο μαγνήσιο περιέχει η δόση, και στην καλύτερη περίπτωση και την ποσότητα κιτρικού. Τότε μπορείτε με τον υπολογισμό παραπάνω να ελέγξετε αν οι ενδείξεις ταιριάζουν. Οι εργαστηριακές αναφορές για βαρέα μέταλλα είναι καλές, αλλά δεν λένε τίποτα για το αν πράγματι περιέχεται κιτρικό.

Αποθηκεύστε τη σκόνη και τις κάψουλες σε ξηρό μέρος, σε θερμοκρασία δωματίου και καλά κλεισμένες. Φυλάξτε τις μακριά από παιδιά.

Και: τα συμπληρώματα διατροφής δεν αντικαθιστούν μια ποικίλη διατροφή. Ξηροί καρποί, δημητριακά ολικής άλεσης, όσπρια και πράσινα λαχανικά παρέχουν επίσης μαγνήσιο.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο μαγνήσιο και το κιτρικό μαγνήσιο; Το μαγνήσιο είναι το μέταλλο, το κιτρικό μαγνήσιο μία από τις ενώσεις του. Στα σκευάσματα το μαγνήσιο βρίσκεται πάντα σε μια ένωση. Η ένδειξη «mg μαγνήσιο» δηλώνει μόνο το ποσοστό του μετάλλου.

Το τριμαγνήσιο δικιτρικό είναι καλό ή κακό; Είναι επιβλαβές; Είναι μια καλά μελετημένη, καλά απορροφούμενη μορφή. Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων δεν διέκρινε ανησυχίες ασφάλειας σε συνήθεις ποσότητες και παραπέμπει στο ανώτατο όριο των 250 mg μαγνησίου την ημέρα.⁴ Η συχνότερη παρενέργεια είναι μαλακές κενώσεις σε μεγαλύτερες ποσότητες. Σε νεφρικές παθήσεις μόνο μετά από συνεννόηση με γιατρό.²⁵

Τριμαγνήσιο δικιτρικό ή κιτρικό μαγνήσιο: τι να πάρω; Κατά κανόνα είναι το ίδιο. Συγκρίνετε την ποσότητα μαγνησίου ανά δόση, όχι το όνομα.

Πόσο γρήγορα δρα το κιτρικό μαγνήσιο; Η τιμή στο αίμα αυξάνεται ελαφρά ήδη τις πρώτες ώρες.²⁷ Μέχρι να σταθεροποιηθεί σε νέο επίπεδο περνούν περίπου 20 εβδομάδες.²⁸ Γι' αυτό παίρνετέ το τακτικά επί αρκετές εβδομάδες.

Βοηθά το κιτρικό μαγνήσιο στην καούρα; Δεν προορίζεται γι' αυτό. Μια οξυδεσμευτική δράση έχει περιγραφεί για άλλα άλατα μαγνησίου, όπως το υδροξείδιο του μαγνησίου.²⁰ Σε συχνή καούρα μιλήστε με τον γιατρό σας.

Κιτρικό μαγνήσιο ή γλυκινικό μαγνήσιο; Και τα δύο απορροφώνται καλύτερα από το οξείδιο και είναι καλή επιλογή.^{9, 13} Όποιος αντιδρά στο κιτρικό με μαλακές κενώσεις, μπορεί να δοκιμάσει γλυκινικό.

Μπορώ να πάρω κιτρικό μαγνήσιο το βράδυ; Ναι. Η ώρα παίζει ελάχιστο ρόλο για την κάλυψη. Μια δεύτερη δόση χωράει καλά στο βραδινό, αν μοιράζετε την ημερήσια ποσότητα.

Όρια της έρευνας και όλες οι πηγές

Οι περισσότερες συγκρίσεις μετρούν την απορρόφηση μέσω των ούρων ή της τιμής στο αίμα μετά από μία μόνο δόση. Αυτό λέει λίγα για την κάλυψη επί μήνες. Αρκετές μελέτες χρηματοδοτήθηκαν από παρασκευαστές, σε άλλες η χρηματοδότηση δεν είναι δημόσια. Ποια περιεκτικότητα σε νερό είχε το κιτρικό των μελετών αναφέρεται σπάνια.

Υπάρχουν και αντίθετα ευρήματα για την απορρόφηση: σε μια δεκαήμερη μελέτη με 61 νεαρές γυναίκες, μια σκόνη οξειδίου βελτίωσε τις τιμές αίματος περισσότερο από το κιτρικό.¹¹ Σε πειράματα με εντερικά κύτταρα το κιτρικό δεν τα πήγε καλύτερα από το οξείδιο.¹² Άμεσες συγκριτικές μελέτες για την ανεκτικότητα κιτρικού και γλυκινικού δεν βρήκαμε, και για το μηλικό υπάρχουν μόνο πειράματα σε ζώα.¹⁵ Μελέτες ειδικά για τη μορφή κιτρικού στην άσκηση επίσης δεν βρήκαμε.

Για κράμπες και ύπνο υπάρχουν με το κιτρικό μόνο λίγες, μικρές μελέτες χωρίς σαφές όφελος. Σε 45 ενήλικες με νυχτερινές κράμπες στις γάμπες, το κιτρικό δεν έφερε λιγότερες κράμπες από ένα εικονικό σκεύασμα.¹⁶ Η τάση στη δεύτερη μελέτη κραμπών δεν ήταν στατιστικά βέβαιη.¹⁷ Μια ανασκόπηση Cochrane καταλήγει ότι το μαγνήσιο πιθανότατα δεν προσφέρει αισθητό όφελος σε ηλικιωμένους με κράμπες.¹⁸ Σε 100 ενήλικες άνω των 51 ετών με κακό ύπνο, ο ύπνος βελτιώθηκε με 320 mg μαγνησίου ως κιτρικό το ίδιο όσο και με placebo.¹⁹ Η μελέτη για την ημικρανία είναι μία μεμονωμένη μελέτη του 1996 με 600 mg μαγνησίου, πολύ πάνω από το ανώτατο όριο για συμπληρώματα διατροφής. Η διάρκεια και η ένταση των κρίσεων δεν άλλαξαν εκεί στατιστικά σημαντικά.²²

Συντάκτης: Συντακτική ομάδα PRONESIUM · Τελευταίος έλεγχος: 29.09.2026 · Το άρθρο αυτό δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή.